Zdarza się, że w praktyce życia gospodarczego spotykamy się z zagadnieniami, które nie do końca są nam bliskie, a które chcąc nie chcąc muszą nam towarzyszyć. Jednym z takich tematów jest na pewno obrót wekslowy uregulowany w obowiązującej do dnia dzisiejszego ustawie z dnia 28.04.1936 r. – Prawo wekslowe. W odpowiedzi na częste wątpliwości w tym zakresie spróbujemy w tym miejscu przybliżyć podstawy z nim związane.
Czym jest weksel? W dużym uproszczeniu można stwierdzić, że jest on papierem wartościowym kreującym określony obowiązek finansowy. Weksel może być sposobem na kredytowanie, bądź na zapłatę. Stanowi on też bardo często narzędzie zabezpieczenia wierzytelności. Słowo weksel pochodzi z języka niemieckiego – Wechsel znaczy dosłownie zamiana. Pojęcie to wywodzi się z XII – wiecznych Włoch, w których to kupcy wywodzący się z państw-miast zmuszeni byli do ciągłej wymiany walut. Każde państwo–miasto biło wówczas własną monetę. Kupiec chcąc otrzymać obcą walutę udawał się do bankiera, składał u niego gotówkę i w zamian otrzymywał dokument, w którym bankier zobowiązywał się do wypłacenia kupcowi równoważnej ilości gotówki w innym państwie w żądanej walucie. Umożliwiało to zamianę waluty i uniknięcie niebezpieczeństwa związanego z przewożeniem monet. Z czasem obrót wekslowy uniezależnił się od towaru, czyli od przyczyny z jakiej powstał i stał się samoistnym papierem wartościowym. Od włoskiego słowa „indosso” (tzn. na grzbiecie) pochodzi słowo indos, czyli przenoszenie prawa własności do weksla na rzecz nowego właściciela, który to indos zapisuje się na odwrotnej stronie weksla. Z chwilą wprowadzenia indosu weksel zaczął służyć jako narzędzie płatnicze.
Prawo wekslowe aktualnie dzieli weksle na dwa rodzaje - weksle własne (tzw. sola weksel), gdzie wystawca przyrzeka bezwarunkowo zapłacić oznaczoną sumę pieniędzy na rzecz lub na zlecenie wskazanego z nazwiska wierzyciela i weksle trasowane (tzw. weksel ciągniony), gdzie wystawca poleca tzw. trasatowi (najczęściej swojemu dłużnikowi) bezwarunkowo zapłacić na rzecz swojego wierzyciela określoną sumę pieniężną.
Weksel znakomicie ułatwia szybkie dojście do sądowego tytułu wykonawczego. W postępowaniu takim nie ma konieczności udowadniania okoliczności związanych z transakcją. Nakaz zapłaty zostanie wydany wyłącznie w oparciu o weksel. Ponadto, co niezwykle istotne, nawet nieprawomocny nakaz zapłaty wydany na podstawie weksla jest natychmiast wykonalny, co bywa bardzo dotkliwe dla dłużników odwlekających zapłatę. Z drugiej strony trzeba pamiętać o tym, że pochopnie wystawiony przez nas weksel może być szybko zaspokojony przez wierzyciela w trybie egzekucji. Może się też zdarzyć, że środki ochrony prawnej które nam przysługują będą wnoszone już po wyegzekwowaniu od nas należności.
Wystawienie weksla jest dopuszczalne w formie każdego dokumentu pisemnego bez konieczności korzystania z urzędowego blankietu. Od 2007 r. weksel nie podlega opłacie skarbowej. Weksel własny musi zawierać: słowo “weksel” w tekście dokumentu, przyrzeczenie zapłaty określonej sumy pieniędzy (w tym waluty), oznaczenie terminu i miejsca płatności, osoby uprawnionej, daty oraz miejsca wystawienia weksla, a także podpis wystawcy. Weksel trasowany oprócz wyżej podanych cech powinien zawierać także bezwarunkowe polecenie zapłacenia określonej sumy pieniężnej, nazwisko osoby, która ma zapłacić (trasata), oraz nazwisko osoby, na rzecz której lub na której zlecenie zapłata ma być dokonana. Jeżeli w momencie przedstawienia weksla do zapłaty brak mu choćby jednego z tych ustawowo przewidzianych elementów lub gdy nie da się jednoznacznie ustalić tych elementów weksel staje się nieważny, jednakże nie pozbawia go to cech dowodu potwierdzającego zawarcie określonej umowy. Utracimy tylko wówczas możliwość dochodzenia zapłaty w uproszonym trybie sądowego postępowania nakazowego.
Weksel można zaopatrzyć w dodatkowe klauzule np. w klauzulę „bez protestu” zamieszczanej po to, aby na wypadek niezapłacenia weksla nie trzeba było spisywać protestu, czyli aktu notarialnego stwierdzającego fakt i datę niezapłacenia weksla.
Najbardziej rozpowszechnionym rodzajem weksla jest dziś weksel „in blanco” (nie wypełniony) zwany też wekslem niezupełnym. Zasadniczą funkcją weksla „in blanco” jest zabezpieczenie. Weksel „in blanco” nie zawiera wszystkich elementów umowy i jest celowo niekompletnie wypełniany w momencie wystawienia. Nie wpisuje się np. sumy wykupu, bądź daty wykupu weksla. Weksel taki może być wręcz w ogóle nie wypełniony i zawierać tylko podpis.
Mówiąc po ludzku, istota tego rodzaju weksla sprowadza się do tego, że suma wykupu weksla nie jest znana w dniu jego wystawienia bądź to z uwagi na przewidywane dodatkowe koszty związane z transakcją w postaci np. odsetek, bądź z uwagi na zabezpieczenie wierzytelności, której wartość w ogóle nie jest znana np. w razie zabezpieczenia roszczeń z tytułu wad towarów.
Uwaga! Należy pamiętać, że osoba wystawiająca weksel „in blanco” powinnna obdarzać właściciela weksla dużym zaufaniem, gdyż upoważnia go do uzupełnienia brakujących elementów weksla w przyszłości według poczynionych między stronami ustaleń, a przede wszystkim do wypełnienia wysokości kwoty, do której weksel będzie mógł być wykupiony. Ustalenia te powinny znaleźć się w umowie zwanej deklaracją wekslową. Deklaracja wekslowa nie jest wprawdzie konieczna do ważności weksla, jednakże w razie sporu ułatwia przeprowadzenie dowodu na okoliczność sposobu wypełnienia weksla. Deklarację wekslową można spisać na osobnej kartce i przykleić do weksla, bądź uczynić na niej wzmiankę na odwrocie weksla. Deklarację wekslową można też spisać w całości na odwrocie weksla. Obecnie standardem staje się podpisywanie weksli „in blaco” w firmach przez pracowników na zabezpieczenie roszczeń np. o zwrot kosztów szkolenia, czy zwrot narzędzi pracy takich jak samochód, czy laptop. Działania takie są zasadniczo legalne i należy wówczas zadbać o to, aby deklaracja wekslowa była jasna i precyzyjna.
Nie wolno nam przy tym zapominać, że weksel „in blaco” jest wart tyle, ile podpisy osób, które zostały na nim złożone. Jeżeli weksel wystawiono przez osoby niewiarygodne lub niewypłacalne, taki weksel nie ma wartości pieniężnej. Powinniśmy też dość wcześnie zadbać o to, aby rozpocząć dochodzenie praw z weksla „in blanco”. Przedawnienie roszczeń wynosi bowiem w przypadku tego weksla 3 lata od daty jego płatności.
Możliwości jakie daje weksel wskazują, że nie jest on tylko zwykłym świstkiem papieru. Okazuje się też, że weksel może być doskonałym narzędziem finansowym, ale w rękach ludzi nieodpowiedzialnych staje się niebezpieczny zatem posługiwanie się nim wymaga sporej dawki ostrożności.
Kinga Jaźwicka
radca prawny
Przy tworzeniu niniejszego artykułu korzystano z książki Jana Bednarczyka „Weksle. Pół żartem i całkiem serio”, Wyd. J. Bednarczyk, Tarnów 2000
